فعالیت معادن در بسیاری از پروژه‌ها به شیفت روز محدود نمی‌شود. ماشین‌آلات حمل‌ونقل، دامپتراک‌ها و تجهیزات بارگیری ممکن است در تمام ساعات شبانه‌روز فعالیت کنند تا برنامه تولید معدن بدون وقفه ادامه پیدا کند. بااین‌حال، کار در شیفت شب یکی از عوامل مهم افزایش خستگی و کاهش هوشیاری رانندگان ماشین‌آلات معدنی است.
راننده‌ای که ساعت‌های طولانی پشت فرمان دامپتراک فعالیت می‌کند، باید هم‌زمان مسیر حمل، وضعیت جاده، فاصله با سایر ماشین‌آلات و شرایط بارگیری و تخلیه را زیر نظر داشته باشد. حتی کاهش کوتاه‌مدت تمرکز می‌تواند احتمال بروز حوادث عملیاتی را افزایش دهد.
به همین دلیل، مدیریت خستگی رانندگان معدن فقط یک موضوع مرتبط با سلامت نیروی انسانی نیست؛ بلکه بخشی از برنامه ایمنی، مدیریت ریسک و پایداری عملیات معدن محسوب می‌شود.
چرا خستگی راننده در شیفت شب خطرناک‌تر است؟
بدن انسان بر اساس چرخه طبیعی خواب و بیداری یا ریتم شبانه‌روزی (Circadian Rhythm) فعالیت می‌کند. در ساعات شب، به‌خصوص حوالی نیمه‌شب تا صبح زود، تمایل طبیعی بدن به خواب افزایش می‌یابد.
در این شرایط، حتی رانندگانی که تجربه زیادی در کار با ماشین‌آلات معدنی دارند ممکن است با کاهش تمرکز، کندشدن واکنش‌ها و افت توانایی تصمیم‌گیری مواجه شوند.
طبق راهنمای مؤسسه ملی ایمنی و بهداشت شغلی آمریکا (NIOSH)، خستگی شغلی می‌تواند سرعت واکنش، تمرکز، حافظه کوتاه‌مدت و قضاوت فرد را تحت تأثیر قرار دهد.
این مسئله در محیط معدن اهمیت بیشتری پیدا می‌کند؛ زیرا دامپتراک‌ها و سایر ماشین‌آلات سنگین در مسیرهایی فعالیت می‌کنند که ممکن است شیب زیاد، پیچ‌های متعدد، تغییرات سطح جاده و نقاط دید محدود داشته باشند.
برای مثال، راننده دامپتراکی را تصور کنید که در ساعات پایانی شیفت شب به نقطه تخلیه نزدیک می‌شود. اگر خستگی باعث شود فاصله یا سرعت حرکت را به‌درستی ارزیابی نکند، احتمال برخورد با تجهیزات یا خروج از مسیر افزایش پیدا می‌کند.
مهم‌ترین نشانه‌های خستگی و خواب‌آلودگی راننده معدن
خستگی همیشه با خوابیدن پشت فرمان شروع نمی‌شود. در بسیاری از موارد، نشانه‌های اولیه آن پیش از وقوع یک حادثه قابل مشاهده هستند.
۱. پلک‌زدن طولانی و بسته‌ماندن چشم‌ها
یکی از نشانه‌های رایج خواب‌آلودگی، افزایش مدت بسته‌ماندن پلک‌هاست. راننده ممکن است احساس کند فقط برای یک لحظه چشم‌های خود را بسته است، اما همین وقفه کوتاه در شرایط عملیاتی پرریسک اهمیت زیادی دارد.
شاخص PERCLOS که مدت بسته‌بودن نسبی پلک‌ها را در یک بازه زمانی بررسی می‌کند، یکی از روش‌های مورد استفاده در پژوهش‌ها و برخی سامانه‌های تشخیص خواب‌آلودگی است.
۲. خمیازه‌های مکرر و کاهش هوشیاری
خمیازه‌های تکراری، سنگینی چشم‌ها و دشواری در حفظ تمرکز می‌توانند از نشانه‌های افزایش خستگی باشند.
البته خمیازه به‌تنهایی معیار قطعی تشخیص خواب‌آلودگی نیست و باید در کنار سایر نشانه‌ها و شرایط کاری ارزیابی شود.
۳. کاهش تمرکز بر مسیر حرکت
راننده خسته ممکن است در تشخیص موانع، توجه به علائم هشدار، رعایت فاصله ایمن یا دنبال‌کردن تغییرات مسیر عملکرد ضعیف‌تری داشته باشد.
این موضوع در مسیرهای حمل معدن که محل تردد ماشین‌آلات سنگین و خودروهای پشتیبانی هستند، می‌تواند خطرآفرین باشد.
۴. واکنش دیرهنگام به شرایط غیرمنتظره
ترمزگرفتن دیرهنگام، تأخیر در کاهش سرعت یا تصمیم‌گیری نامناسب هنگام مواجهه با مانع از دیگر پیامدهای احتمالی خستگی است.
در عملیات معدن، تأخیر در واکنش می‌تواند زمان لازم برای جلوگیری از یک حادثه را کاهش دهد.
۵. تغییر رفتار و اشتباه‌های تکراری
افزایش خطاهای ساده، فراموش‌کردن دستورالعمل‌ها، بی‌قراری، تحریک‌پذیری و کاهش دقت در انجام وظایف نیز ممکن است با خستگی ارتباط داشته باشند.
سرپرستان شیفت باید این نشانه‌ها را جدی بگیرند و صرفاً به‌عنوان ضعف عملکرد فردی ارزیابی نکنند.
چه عواملی خستگی رانندگان معدن را افزایش می‌دهند؟
شدت خستگی به مجموعه‌ای از شرایط فردی و عملیاتی بستگی دارد.
یکی از عوامل اصلی، طولانی‌بودن ساعات کار و استراحت ناکافی بین شیفت‌ها است. راننده‌ای که فرصت کافی برای خواب باکیفیت ندارد، ممکن است با بدهی خواب وارد شیفت بعدی شود.
عامل دیگر، یکنواختی مسیرهای حمل است. حرکت مداوم در مسیرهای تکراری، به‌ویژه در شب، می‌تواند حفظ هوشیاری را دشوارتر کند.
شرایط محیطی نیز اهمیت دارند. لرزش کابین، سروصدا، دمای نامناسب، روشنایی ناکافی و فشار کاری ممکن است احساس خستگی را تشدید کنند.
همچنین زمان‌بندی نامناسب شیفت‌ها و تغییر مکرر ساعات کار می‌تواند سازگاری الگوی خواب رانندگان را دشوار کند.
راهکارهای پیشگیری از خستگی رانندگان در شیفت شب
برنامه‌ریزی اصولی شیفت‌های کاری
نخستین اقدام، طراحی برنامه شیفت با توجه به زمان استراحت، تعداد شیفت‌های متوالی، ساعات کاری و شرایط عملیاتی معدن است.
مدیران باید از برنامه‌هایی که به‌طور مداوم فرصت خواب کافی را محدود می‌کنند، پرهیز کنند. شیفت‌های طولانی نیز باید با ارزیابی ریسک خستگی و استراحت مناسب همراه باشند.
پیش‌بینی استراحت‌های منظم
استراحت کوتاه و برنامه‌ریزی‌شده می‌تواند به کاهش فشار ناشی از فعالیت مداوم کمک کند.
زمان و تعداد استراحت‌ها باید متناسب با مدت شیفت، نوع فعالیت و سطح ریسک تعیین شود. درصورت مشاهده خواب‌آلودگی شدید، ادامه رانندگی صرفاً با یک توقف کوتاه یا نوشیدن قهوه نباید مجاز تلقی شود.
آموزش رانندگان و سرپرستان شیفت
رانندگان باید بتوانند نشانه‌های اولیه خستگی را تشخیص دهند و بدون نگرانی از برخورد تنبیهی، کاهش هوشیاری خود را گزارش کنند.
سرپرستان نیز باید بدانند چه زمانی لازم است راننده از عملیات خارج شود یا مأموریت به فرد دیگری واگذار شود.
بهبود شرایط محیطی کابین
تهویه مناسب، روشنایی استاندارد، تنظیم صندلی، کنترل لرزش و نگهداری صحیح تجهیزات می‌توانند شرایط کاری راننده را بهبود دهند.
البته این اقدامات جایگزین خواب کافی یا مدیریت صحیح ساعات کار نیستند.
نقش سیستم تشخیص خواب‌آلودگی راننده در ایمنی معدن
در کنار اقدامات مدیریتی، فناوری‌های پایش راننده می‌توانند به شناسایی زودهنگام برخی نشانه‌های کاهش هوشیاری کمک کنند.
سیستم‌های پایش راننده یا Driver Monitoring System بسته به طراحی و امکانات خود ممکن است از دوربین، پردازش تصویر و الگوریتم‌های بینایی ماشین برای تحلیل وضعیت چشم‌ها، حرکت سر و سایر نشانه‌های رفتاری استفاده کنند.
در یک سامانه مجهز به قابلیت تشخیص خواب‌آلودگی، فرایند پایش می‌تواند شامل بررسی نشانه‌های چهره، شناسایی وضعیت مشکوک، صدور هشدار داخل کابین و ثبت رویداد برای بررسی مسئولان ایمنی باشد.
چنین سامانه‌هایی در صورت استقرار و تنظیم مناسب می‌توانند اطلاعات ارزشمندی درباره الگوی رخدادهای پرریسک فراهم کنند. بااین‌حال، تشخیص آن‌ها همیشه قطعی نیست و عواملی مانند نور، زاویه دوربین و شرایط محیطی بر عملکردشان تأثیر می‌گذارند.
در بیستون کویر یزد، سامانه پایش و تشخیص خواب‌آلودگی راننده در مجموعه محصولات مرتبط با ایمنی عملیات معدنی قرار می‌گیرد. کاربرد عملی چنین فناوری‌هایی باید در کنار برنامه مدیریت خستگی، آموزش و نظارت انسانی ارزیابی شود.
چگونه اثربخشی برنامه مدیریت خستگی را اندازه‌گیری کنیم؟
برای ارزیابی برنامه پیشگیری، ثبت تعداد هشدارهای خواب‌آلودگی به‌تنهایی کافی نیست.
مدیر HSE می‌تواند روند هشدارها را به تفکیک شیفت، مدت رانندگی و ساعات کاری بررسی کند. تعداد حوادث نزدیک به وقوع، میزان رعایت زمان استراحت، گزارش‌های خوداظهاری خستگی و تعداد اقدامات اصلاحی نیز اطلاعات مهمی هستند.
برای مثال، اگر تعداد هشدارهای یک شیفت افزایش یابد، لازم است بررسی شود آیا ساعات کار طولانی‌تر شده، شرایط مسیر تغییر کرده یا رانندگان فرصت استراحت کافی نداشته‌اند.
هدف از تحلیل این داده‌ها باید شناسایی عوامل خطر و اصلاح شرایط کاری باشد، نه صرفاً مقایسه یا تنبیه رانندگان.
جمع‌بندی
خستگی رانندگان در شیفت شب یکی از ریسک‌های مهم عملیات حمل‌ونقل در معادن است. کاهش هوشیاری ممکن است به شکل پلک‌زدن طولانی، خمیازه‌های مکرر، کاهش تمرکز یا واکنش دیرهنگام ظاهر شود.
پیشگیری مؤثر به ترکیبی از برنامه‌ریزی صحیح شیفت‌ها، خواب و استراحت کافی، آموزش رانندگان، نظارت HSE و استفاده مناسب از فناوری‌های پایش نیاز دارد.
برای معادنی که به‌صورت شبانه‌روزی فعالیت می‌کنند، بررسی راهکارهای پایش راننده می‌تواند بخشی از برنامه جامع مدیریت ریسک و ارتقای ایمنی عملیات باشد.
برای بررسی شرایط استفاده از سامانه پایش راننده در ماشین‌آلات معدنی، می‌توانید با کارشناسان بیستون کویر یزد مشورت کنید.
